GENEL

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), Birleşmiş Milletler (BM) ailesi içinde hükümetler arası bağımsız bir örgüt olarak 29 Temmuz 1957 yılında kurulmuştur. UAEA’nın kuruluş amacı, büyük bir yıkım gücüne sahip nükleer teknolojiden, insanoğlunun yararına ve ülkelerin kalkınmasına hizmet edecek potansiyel barışçıl kullanım alanlarının yaygınlaştırılması yoluyla faydalanılmasıdır. UAEA, uluslararası antlaşmalar ve tüzüğü gereğince, atom enerjisinin barışçıl amaçlar dışında kullanılmasının önlenmesine yönelik çalışmaktadır.

Nükleer alanda uluslararası işbirliğinin sağlanmasında merkezi bir konuma sahip olan UAEA, görev yönergesi doğrultusunda, “nükleer güvenlik” (safety), “nükleer emniyet” (security), “nükleer doğrulama/güvence denetimleri” (safeguards), “nükleer enerji”, “nükleer teknoloji uygulamaları” ve “teknik işbirliği” alanlarında faaliyet göstermektedir.

UAEA, yürüttüğü nükleer güvence denetimi faaliyetleri vasıtasıyla, üye ülkelerdeki nükleer malzeme ve tesislerin münhasıran barışçıl amaçlara yönelik olup olmadığını tespit etmektedir ve böylelikle nükleer yayılmanın önlenmesinde önemli bir sorumluluğa sahiptir.

Aynı zamanda nükleer reaktörlerin işletim güvenliği, insan ve çevre sağlığının korunması, nükleer yakıt yönetimi ve emniyeti gibi, nükleer güvenlik ve nükleer emniyet alanlarında da uluslararası işbirliğinde merkezi rol oynamakta, bağlayıcı olmayan güvenlik ve emniyet standartları/kılavuzları yayınlamakta ve üye ülkelerin nükleer programlarını etkin bir şekilde geliştirebilmeleri için çeşitli gözden geçirme ve danışma hizmet ve araçları sunmaktadır.

UAEA, nükleer bilim ve teknolojinin, sanayi, tarım, su kaynakları, çevre ve insan sağlığı alanlarındaki uygulamalarından üye devletlerin yararlanmasına yönelik çalışmalar da gerçekleştirmektedir. Bu alanlarda yürütülen faaliyetler, UAEA’nm nükleer enerjinin barışçıl amaçlarla kullanımının yaygınlaştırılmasına yönelik görev yönergesinin önemli parçalarıdır.

UAEA’nın, nükleer teknolojinin dünya çapında sosyo-ekonomik kalkınmayı ve Binyıl Kalkınma Hedefleri/Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerini desteklemeye yönelik temel aracı Teknik İşbirliği programıdır. Bu kapsamda, Ajans, gönüllülük esasına dayanan Teknik İşbirliği Fonu’ndan finanse edilen ulusal ve bölgesel projeler geliştirmekte ve uygulamaktadır.

TEMEL FAALİYET ALANLARI

1.    Nükleer Güvence Denetimi ve Doğrulama (Safeguards):

Ajans’ın başlıca görevlerinden birisi Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nın (Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons - NPT) uygulanmasının

denetlenmesidir. NPT, Nükleer yayılmanın önlenmesi rejiminin temel taşı niteliğinde olup, bu alandaki yegâne bağlayıcı antlaşmadır. NPT’nin 3. maddesi çerçevesinde, Antlaşma’ya taraf nükleer silah sahibi olmayan devletler, UAEA’nm Statüsü uyarınca, NPT’den kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirdiklerinin teyit edilebilmesini teminen UAEA ile Kapsamlı Güvence Denetimi Anlaşmaları (Comprehensive Safeguards Agreement -CSA) akdetmişlerdir. Ajans, bu anlaşmaların verdiği yetki çerçevesinde üye devletlerdeki nükleer tesislerde gözlem ve doğrulama faaliyetleri gerçekleştirmektedir. Bu kapsamda, 200’den fazla UAEA denetçisi her yıl 1000’den fazla nükleer tesisi denetlemektedir.

 

2.    Nükleer Güvenlik (Safety) ve Nükleer Emniyet (Security):

UAEA, üye ülkelerdeki nükleer tesislerde güvenliğin ve emniyetin sağlamasına yönelik faaliyetlere, üye ülkelerin talebi halinde, teknik destek sağlamaktadır. Ayrıca, her iki alanda uluslararası standartları oluşturmakta ve yayınlamaktadır. Bunların yanı sıra, ilgili uluslararası sözleşmelerin (örneğin, Nükleer Malzemenin Fiziksel Korunması Sözleşmesi (Convention on the Physical Protection of Nuclear Material - CPPNM), Nükleer Güvenlik Sözleşmesi (Convention on Nuclear Safety - CNS) ve Nükleer Kazaların Erken Bildirimi Sözleşmesi (Convention on Early Notification of Nuclear Accidents)) Sekreterya görevini yürütmektedir.

Nükleer güvenlik alanında, insan ve çevre sağlığını, nükleer ve radyoaktif malzemenin ve radyasyonun zararlı etkilerinden korumak için çalışan Ajans, nükleer emniyet bağlamında, nükleer ve radyoaktif malzemenin kaybolmasını, çalınması, yetkisiz kişilerce ele geçirilmesini, tesis dışına çıkarılmasını, nükleer terör eylemlerini ve tehditlerini tespit etmek, önlemek ve bunlara karşılık vermek amacını matuf 4’er senelik Nükleer Emniyet Planları hayata geçirmektedir.

3.    Nükleer Bilim ve Teknoloji Uygulamaları (Applications):

UAEA, gıda, tarım, hayvancılık, sağlık, su ve çevre konularında nükleer ve radyasyon teknolojilerinden nasıl yararlanılacağı hakkında üye devletlere kılavuzluk yapmakta, özellikle gelişmekte olan ülkelere donanım, eğitim ve teknik hizmet desteği sağlamaktadır. UAEA, gıda ve tarımda radyasyon ve izotop uygulamalarını geliştirmek için Uluslararası Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile ortak faaliyetlerini yürütmektedir. Keza, sağlık alanında da Dünya Sağlık Örgütü’yle (WHO) yakın işbirliği içindedir. Dünya çapındaki laboratuvar ve enstitülerle birlikte gerek tarım gerek sağlık alanlardaki araştırma ve geliştirme çalışmalarına destek sağlamaktadır. Bunların yanı sıra, nükleer güç üretimi ve yakıt çevrimine ilişkin çalışmalar yürütmektedir.

KARAR ALMA ORGANLARI

• Yönetim Kurulu (Board of Governors): Yılda olağan olarak beş kez toplanmaktadır. 35 üyeden müteşekkildir. Bunlardan 13’ü ileri nükleer teknolojiye sahip atanan (designated), 22’si ise seçilen (elected) ülkelerdir. Bu sıfatlar Yönetim Kurulu (YK) üyelerinin haklarında bir farklılığa yol açmamaktadır.

YK üyesi olup olmamasından bağımsız olarak tüm UAEA üyelerinin, YK toplantılarına katılma ve görüş beyan etme hakkı mevcuttur. YK üyesi olmayan Ajans üyeleri, oy kullanamamakla birlikte, açık olarak gerçekleştirilen tüm oylamaları izleyebilmektedir

YK’nın Görevleri: YK, Ajans’ın hesaplarını, bütçesini ve programını hazırlayarak, ayrıca üyelik başvurularını değerlendirerek, GK’ya tavsiyelerde bulunmakta, Ajans’m güvenlik standartları belgelerinin yayınlanmasını onaylamakta, Genel Direktör ve Sekretarya tarafından Ajans’m görev alanına giren nükleer uygulamalar, güvenlik, emniyet ve güvence denetimleriyle ilgili konularda hazırlanan raporları inceleyerek not etmekte/onaylamakta ve gerektiğinde GK’ya sunmaktadır.

Genel Konferans (General Conference): Ajans’m en yüksek karar alma organı olan GK, olağan olarak yılda bir kez, genellikle Eylül ayında toplanır. (UAEA tüzüğü uyarınca, Genel Direktör’ün çağrısı ve YK kararıyla olağanüstü olarak da toplanabilmektedir.)

Tüm UAEA üyelerinin katılımına açık olan GK’da, örgütün programı ve bütçesinin yanısıra, YK, Genel Direktör ya da üye ülkeler tarafından GK’ya sunulan diğer konular görüşülmekte ve karara bağlanmaktadır. Bu çerçevede, yeni üyelik başvuruları ile mevcut üyeliklerin tamamen veya kısmen askıya alınması, yıllık rapor ile UAEA’nm BM ve diğer örgütlerle akdetmeyi öngördüğü her türlü anlaşmanın onaylanması, UAEA’nm BM’ye sunacağı raporların görüşülerek kabul edilmesi, GK’nın yetkileri arasında yer almaktadır.

GK, ayrıca, UAEA tüzüğünde yapılması öngörülen değişikliklere ilave olarak, dört yıl süreyle görev yapmak üzere YK tarafından önerilen Genel Direktör atamasını onaylamak yetkisine de sahiptir. Genel Direktörlük görevini Aralık 2009’dan bu yana ikinci kez seçilen Yukiya Amano (Japonya) yürütmektedir.

 

TÜRKİYE’NİN UAEA İLE İŞBİRLİĞİ

Türkiye, 1957 yılında tüzüğünü (IAEA Statute) onaylamak suretiyle UAEA’ya üye olan ilk grup ülke arasında yer almıştır.

UAEA, ülkemizin bilimsel ve teknik alanda etkileşimde bulunduğu ve önemli faydalar sağladığı uluslararası kuruluşlar arasında bulunmaktadır. UAEA’yla ülkemiz arasındaki yakın işbirliği, özellikle nükleer enerji programımızdaki gelişmelerle bağlantılı olarak ilerlemeyi sürdürmektedir. İşbirliğimiz, ülkemizin ihtiyaçları doğrultusunda özellikle nükleer altyapı geliştirme alanında yoğunlaşmıştır.

Teknik işbirliği faaliyetlerimiz Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK) tarafından koordine edilmektedir. Nükleer altyapı geliştirme alanında ulusal projelerimiz bulunmaktadır.

Diğer taraftan, radyasyon güvenliği, nükleer teknoloji uygulamaları, atık güvenliği, nükleer tıp, radyasyon onkolojisi, kalite kontrol, nükleer güvenlik, nükleer doğrulama gibi konularda Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (ETKB), Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK), Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ), üniversiteler ve ilgili diğer kurum ve kuruluşlarımızın temsilcileri Ajans’ın düzenlediği eğitim kursu, teknik toplantı, konferans, sempozyum veya bilimsel gezilere Ajans desteğiyle katılmaktadır.

 

Ayrıntılı bilgi için https://www.iaea.org