1. TEHLİKE VE ACİL DURUM NEDENLERİ :

Endüstriyel radyografi çalışmalarında tehlike/acil duruma neden olan önemli hususlar aşağıda belirtilmiştir.

1.1.            Kaynağın ışınlama konumuna ve özellikle tam zırhlı konumuna gelmemesi, bu durumda yapılması gereken radyasyon ölçümlerinin yetersiz veya eksik olması.

1.2.            Kaynağın, kılavuz tüp, kolimatör veya ışınlama cihazı girişi yakınında kalması.

1.3.            Kaynağın ışınlama cihazı kablosundan ayrılması.

1.4.            Hasar görmüş veya sızıntı yapan kaynaktan kontaminasyonun oluşması.

1.5.            Cihazın ışınlama konumunda kalması (Shutter mekanik arızası, kilit sisteminde arıza veya kilit anahtarının kaybolması, kilidin kullanılmaması) veya X-ışını cihazlarında otomatik ışınlamayı kesen sistemin devreye girmemesi, arızalı olması, by-pass edilmesi.

1.6.            Cihazın veya kaynağın çalınması, çalıntı kaynak veya cihazla yakından meşgul olunması.

1.7.            Güvenlik sisteminde arıza olması veya güvenlik sisteminin bilerek devre dışı bırakılması.

1.8.            Güvenli konumda olmayan veya ışınlama konumunda olan kaynak yakınında bulunulması.

1.9.            Çalışmalar sırasında görevlilerin kaynağın konumu ile ilgili birbirleri ile iletişim eksikliği, kopukluğunun olması.

1.10.        Fiziksel veya mental yorgunluk, aşırı dalgınlık durumunun olması.

1.11.        Yapılan işle ilgili eğitim eksikliği, cihazın özelliklerinin bilinmemesi.

1.12.        Kendine duyulan aşırı güven neticesinde ihmal davranışının sergilenmesi.

1.13.        Radyasyon ölçü aleti kullanılmaması, ölçü aletinin yanlış göstermesi, ölçü aletine güvenilmemesi, yedek ölçü aleti bulundurulmaması, dozimetre kullanılmaması.

1.14.        Cihaz aktivitesinin veya çalışma parametrelerinin (kV, mA vb.) hatalı kullanılması.

1.15.        Cihazın çalışması anında yeterli güvenlik alanlarının belirlenmemesi.

1.16.        Çevre güvenliği için uyarı işaret ve levhalarının kullanılmaması.

1.17.        Çalışmalar süresince düzenli radyasyon ölçümlerinin yapılmaması.

1.18.        Işınlamanın istenmeden önce başlatılması.

1.19.        Kapalı çekim alanlarında cihazın çalışması ile irtibatlı ışınlama odası kapısı interlock (otomatik devre kesici) devresinin olmaması veya arızalı olup çalışmaması sonucu ışınlama odasına bilmeden girişlerin olması veya ışınlama odasında çalışma yapılırken operatör tarafından farkında olmadan ışınlamanın başlatılması.

1.20.        Kapalı ışınlama odası duvarlarının yetersiz olması veya ışınlama anında güvenli olmayan bölgede bulunulması.

1.21.        Taşıma sırasında aracın kaza yapması, cihaz veya kaynağın araçtan düşmesi, hasar görmesi, hasarlı kaynak/cihaz ile yakın temasın olması, kaynağın cihazdan düştüğünün fark edilmemesi, ilgisiz kişilerin kaynakla yakın temasının olması.

1.22.        Kaynak değiştirilmesi veya cihaz onarımı sırasında kaynak yanında uzun süre kalınması, kaynakla ilgili tadilat yapılmak istenmesi.

1.23.        Hasarlı cihazların onarımı sırasında kaynakla uzun süreli yakın temasların olması.

1.24.        Güvenli duruma getirilmemiş cihazların depolanması veya önceden belirlenmiş uygun depo yerinin kullanılmaması.

1.25.        Radyasyon kaynağının yangın veya su basmanına maruz kalması.

2. KAZA DURUMUNDA İZLENECEK YÖNTEMLER :

Tehlike veya acil durumlara müdahale yapılırken esas amaç çalışanların, yakın çevrede bulunanların ve halkın mümkün olan en düşük radyasyon dozuna maruz kalmasını sağlamaktır. Bu hususu sağlamak üzere radyografcı, radyasyon korunması sorumlusu ve lisans sahibi tarafından yapılacak işlemler aşağıda belirtilmiştir.

2.1. Radyografcı

2.1.1. Anormal durumu belirlemek/farketmek.

2.1.2. Kendisinin düzeltebileceği bir arıza veya aksaklık durumunun varlığı halinde, panik yapmadan kısa sürede karar vererek radyasyon ölçüm cihazı ve dozimetreler kullanılarak ve 3.3. maddede belirtilen malzemelerle duruma müdahale etmek, gerekiyorsa yardımcı görevlilerden yardım almak.

2.1.3. Kendi müdahale yetkilerinin aşılması halinde yine panik yapmadan radyasyon kaynağı yanından kısa sürede uzaklaşmak.

2.1.4. Radyasyon doz hızını ölçmek.

2.1.5. Önceden belirlenen değerlere göre (7.5 µSv/saat) kontrollu alan engellerini yerleştirmek.

2.1.6. Sınırlanan alana giriş ve çıkışları engellemek.

2.1.7. Bu alanı denetimsiz bırakarak oradan uzaklaşmamak.

2.1.8. Tesiste/Firmada/Kuruluşta bulunması halinde Radyasyon Korunması Sorumlusuna (RPO), aksi durumda lisans sahibine veya TAEK'e haber vermek.

2.2. Radyasyon Korunması Sorumlusu (RPO)

2.2.1. Acil durum boyutuna göre ALARA ilkesini göz önünde bulundurarak bir çalışma planı tasarlamak.

2.2.2. Kontrollu alana girmeden önce hazırlanan çalışma planının bir kaç kez uygulamasını yapmak.

2.2.3. Yetkilerinin ve eğitiminin izin verdiği ölçüde 3.3. maddede belirtilen ve gerektiğinde diğer ekipmanlarla planı uygulamak, uygulama sırasında ellerin veya vücudun herhangi bir yerinin hiçbir şekilde radyasyon kaynağı ile doğrudan temasına izin vermemek.

2.2.4. Çalışma planı başarılı olmaz ise alanı terketmek ve sürekli olarak çevrenin radyasyon ölçümlerini yaparak ikinci bir çalışma planı için planı gözden geçirmek.

2.2.5. Gerekirse kaynak/cihazın üretici firmasından teknik yardım çağırmak, TAEK'e haber vermek.

2.2.6. Acil durumun ortadan kalkmasını takiben, olay/kaza yerini eski haline getirmek, maruz kalınan dozların tahmin ve değerlendirmesini yapmak, bir örneği Ek-1'de verilen kaza ile ilgili raporu hazırlamak.

2.2.7. Dozimetreleri değerlendirilmek üzere TAEK'e göndermek.

2.2.8. Hasar gören cihaz/kaynağı onarılmak üzere üreticisine veya tekrar kullanılabilirliğinin belirlenmesi için yetkili uzman/teknik servise göndermek, mümkün olmadığı durumlarda atık olarak TAEK'e teslim etmek.

2.3. Radyasyon Güvenliği Uzmanı (RSE)

Tesis/Firma/Kuruluşta bulunması halinde RSE tarafından tehlike veya acil durumun başlamasından bitimine kadar RSO'ya teknik destek sağlanarak olaya nezaret edilir, olay sonrası maruz kalınan radyasyon dozlarının değerlendirmesi yapılarak TAEK ile gerekli koordinasyon sağlanır, kaza raporu hazırlanır ve gönderilir.

2.4. Lisans Sahibi

Tehlike ve acil durumun bütün aşamalarında müdahale ekibine ve ilgili kuruluşlara her türlü teknik ve idari desteği sağlar, gerekli hallerde belediye, sağlık, güvenlik, adli ve idari Kuruluşlarla irtibatı sağlar ve takibatını yapar.

3. KAZA DURUMUNDA BAŞVURULACAK VE MÜDAHALEDE GÖREV ALACAK PERSONEL :

Aşağıda belirtilen tüm kikşilerin ev adresleri, telefon numaraları ve çağrı numaralarının tehlike durum planında olması zorunludur.

3.1. Haber verilecek kişilere ait liste (Tatilde oldukları zamanki adresleri ve telefon numaraları, cep telefonlarının numaraları herkes tarafında bilinen bir yere bırakılmalıdır.)

3.2.    1.maddede tanımlanan her bir durum için yapılacak işlemler;

3.2.1. 3.1 nci maddede belirtilen kişilerin sorumlulukları ve her bir kişi için yedek personelin belirlenmesi gerekmektedir.

A- TEHLİKE DURUMU VE OLAĞANDIŞI DURUMDA SORUMLU OLACAK KİŞİLER

B- TEHLİKE DURUMU VE OLAĞANDIŞI DURUMDA GÖREV ALACAK PERSONEL

3.2.2. Olayın büyümesini engelleyecek tedbirlerin alınması

3.2.3. Olayın etkilerini azaltacak önlemlerin alınması

3.2.4. Müdahale seviyelerinin belirlenmesi

3.3. Acil durumda kullanılacak araç, gereç ve cihazlara ait bilgiler

3.3.1. Radyasyon Ölçüm Cihazları

a)      Sesli ve göstergeli gama ışını ölçüm cihazı (µSv/saat - Sv/saat)

b)      Kontaminasyon monitörü veya probu

c)      Radyasyon ölçüm cihazını test etmek için kontrol kaynağı

d)      Kullanılan radyasyon ölçü aletleri, dozimetre ve sıfırlayıcı için yedek piller

3.3.2. Personel Koruyucu Malzeme

a)      Görevli her kişi için film dozimetresi

b)      Görevli her kişi için doğrudan okumalı kalem (cep) dozimetresi ve sıfırlama cihazı

c)      Görevli her kişi için alarmlı dozimetre

d)      Eldiven-galoş, gerekirse koruyucu giysi

e)      İlk yardım kiti

3.3.3. İletişim-Ulaşım Araçları

a)      Telsiz, cep telefonu, megafon vb.

b)      Yeterli özellik ve kapasitede binek aracı

3.3.4. Yardımcı Donanımlar

a)      Herbiri 2 kg olacak şekilde kurşun parçaları doldurulmuş 8-10 adet torba (kurşun parçaları yaklaşık ½ leblebi büyüklüğünde olacaktır ve torba bunları taşımak için yeterli dayanıklılıkta olmalıdır)

b)      En az 1.5 m. uzaktan kullanılabilecek şekilde yapılmış iki adet maşa

c)      Kullanılan radyasyon kaynağını taşıyabilecek büyüklükte ve yeterli kalınlıkta kurşundan yapılmış taşıma kabı

d)      Kılavuz tüp veya sürgü kablosunu ışınlama cihazından ayırmak veya kesmek için (en az 1.5 m uzaktan kullanılabilen) uzun saplı makas

e)      2 m. yüksekliğe kadar ayarlanabilen üç ayak (hortumdan kaynağı düşürmek amacı ile destek olarak kullanılacak)

f)        Uygun el aletleri (tornavida, pense, yan keski, kargaburnu, kerpeten, lokma-alyen-ingiliz anahtarı vb.)

g)      Radyasyon uyarı işaret ve levhaları, çevirme ipi ve bandı

h)      El feneri ve flaşörü

i)        Kronometre

j)        Gerektiğinde aletleri kontaminasyon korumak için plastik torba veya tabakalar

k)      Küçük bir yazı tahtası (ayaklı veya ayaksız), kayıt defteri, gazlı-normal kalem

3.3.5.Diğer Gereçler

a)      Radyasyon kaynağı ve cihazların kullanma kitapları ve teknik dökümanlar

b)      Radyasyon korunması için yazılı prosedürler

c)      Radyasyon ölçümü ile ilgili yazılı prosedürleri

d)      Kuruluş bazında İŞ BÖLÜMÜ yazılı prosedürleri

3.4. İlgili kurum ve kuruluşların bilgilendirilmesi. (Bu kuruluşlara ait telefon, fax numaralarının tehlike durum planında herkes tarafından ayırt edilebilecek şekilde yazılması)

3.4.1. Kaza yukarıda adı geçen sorumlular tarafından TAEK'e derhal bildirilecektir.

3.4.2. Diğer uzman kuruluşlar (Üretici firma, bakım-onarım yapan firma)

3.5. Planın test edilmesi

3.5.1.      Planın test edilme sıklığının belirlenmesi.

3.5.2.      Tatbikata ilişkin kayıtların tutulması.

3.5.3.      Aksayan hususların tespit edilerek gerekli iyileştirmelerin yapılması ve bunların bir sonraki tatbikatta yerine getirilip getirilmediğine dikkat edilmesi.

3.6. Periyodik olarak yazılı tehlike durumunun gözden geçirilerek gerekli değişikliklerin yapılması.

4. KAZA RAPORU VE KAYITLAR

Öncelikle, kayıtlardan kimin sorumlu olduğunun ve nasıl tutulması gerektiğinin belirlenmesi gerekmektedir. (Örnek olarak Ek-1'de kaza raporu, Ek-2'de yardımcı bilgiler verilmektedir.)

A. KAZANIN TANIMLANMASI :

Kaza raporu hazırlanırken ilk olarak kazanın nedenleri, yapılan çalışmalar ve kaza sonucu yazılacaktır.

B. KAZAYA NEDEN OLAN KAYNAK/CİHAZ :

Kazaya neden olan cihaz/kaynak hakkında açıklayıcı bilgi (cinsi, aktivitesi vb)

C. HASAR TESBİTİ :

Kaza sonucunda oluşan hasarın tesbiti yapılacak ve rapora yazılacaktır.

D. IŞINLANAN KİŞİLERİN VE IŞINLANAN DÜZEYLERİN TESBİTİ :

Bunun için yukarıda belirtildiği üzere kaza neticesinde kromozom aberasyonu ile biyolojik doz tayini için ÇNAEM''e ve en yakın tıbbi kuruluşa gönderilen kazaya maruz kalan kişilerle ilgili olarak, kuruluşların ışınlama düzeyleri ile ilgili olarak bir rapor hazırlanır ve bu rapor kaza raporunun arkasına eklenir.

E. KAZA DEĞERLENDİRMESİNİN KURUMA BİLDİRİLMESİ :

Kaza ile ilgili olarak hazırlanan bu rapor TAEK' e gönderilir ve ayrıca telefon ile bilgi verilir.

EK-2

YARDIMCI BİLGİLER

1. Radyasyon şiddetini % 1'e düşüren malzeme kalınlıkları (cm)

2. Radyasyon korunmasında kullanılan birimler

3. Birim sisteminde kullanılan önekler

Ir-192 Radyoizotopunun Bozunma Eğrisi

Co-60 Radyoizotopunun Bozunma Eğrisi

Ir-192, Co-60 ve Cs-137 Radyoizotoplarının gama ışınlarının kurşunda zayıflaması

Ir-192, Co-60 ve Cs-137 Radyoizotoplarının gama ışınlarının demirde zayıflaması

Ir-192, Co-60 ve Cs-137 Radyoizotoplarının gama ışınlarının betonda zayıflaması

Ir-192 radyoizotopundan havada uzaklığa bağlı olarak radyasyon seviyeleri

Co-60 radyoizotopundan havada uzaklığa bağlı olarak radyasyon seviyeleri

RADYOGRAFİ CİHAZLARININ SINIFLANDIRILMASI ^* :

1. Kullanılan radyasyon kaynağının cinsine göre : -Gama ışını cihazları

-X-ışını cihazları

2. Kullanım alanlarına göre : -Açık alan radyografisi

-Kapalı alan radyografisi

3. Taşınabilirliklerine göre :

- (P) portable, 50 kg' geçmeyen bir veya birkaç kişi tarafından taşınabilen

- (M) mobile, portable olmaya fakat tekerlekli bir donanımla taşınabilen

- (F) sabit, kapalı alan cihazları

4. Radyasyon kaynağının hareketine göre : Gama Işını Cihazları

- Shutter tipi

- Projeksiyon tipi

- Crawler tipi

X-Işını Cihazları

- Açısal demetli tip

- Panoramik demetli tip

- Hızlandırıcı tip

^* Gama ve X-ışını radyografi cihazlarının sınıflandırması yapılmıştır.

YARDIMCI BİLGİLER

GENEL BİLGİLER

Tehlike ve acil durum planlaması ve hazırlığı aşağıda verilen dört ana bileşeni içerir :

1. Hasarın değerlendirilmesi

2. Acil durum müdahale donanımı

3. Yazılı yöntemlerin bulunması

4. Acil duruma müdahale eğitimi

1. Acil durum planı hasarın değerlendirmesinden başlar. Normal durumun analizi yapılır ve acil durumda nasıl değiştiği, olası kaza türleri ve büyüklükleri ile tesis içi ve tesis dışı sonuçları değerlendirilir.

2. İkinci adım, her personelin, gurubun veya organizasyonun acil durumdaki görev ve sorumluluklarının belirlenmesidir.

3. Olası her acil durumlara müdahale için kolaylıkla takibedilebilen yazılı yöntemler, özellikle personelin ve kişilerin alacakları rasyasyon dozlarının en düşük seviyeye indirilmesi için yöntemler hazırlanır.

4. Lisans sahibi planın başarı ile uygulanmasını sağlamak üzere personelin donanımları kullanmak ve planı uygulamak becerilerini geliştiren eğitimlerini tamamlar. Lisans sahibi aynı zamanda Kurum'la (TAEK) ve gerektiği durumlarda , polis, sağlık kuruluşu ve itfaiye ile irtibat kurmaktan sorumludur.

Tehlike veya acil durumlar aşağıdaki aşamaları kapsar :

- Olayla ilgili ilk bilginin alınması (initiation)

- Müdahalenin yürütülmesi/yönetilmesi (recovery-management)

- Radyolojik değerlendirmenin yapılması (assessment)

- Kaza öncesi duruma dönülmesi çalışmaları (restoration)

TANIMLAR

Tehlike Durumu (Olay) : Acil durumu gerektirmeyen ancak, radyasyon kaynağının normal çalışma koşullarından sapmalar gösterdiği durumlardır.

Acil Durum (Kaza) : İnsan hatası, aletlerdeki arıza veya diğer nedenlerle, korunma ve güvenlik açısından ihmal edilemeyen sonuçlar veya potansiyel sonuçlar doğuran ve istenmeyen yer ve zamanda meydana gelen olaydır.

Yetkili Kuruluş : Türkiye Atom Enerjisi Kurumu'dur (TAEK).

Radyasyon Güvenliği Uzmanı (RSE) : TAEK bünyesinde veya lisans sahibi kuruluşta görev yapan ve 24 Mart 200 tarih ve 23999 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği'nde tanımlanan kişidir.

Lisans Sahibi : Radyografi çalışmaları ile ilgili TAEK tarafından verilen lisansta ismi belirtilen kişidir.

Radyasyon Korunması Sorumlusu (RPO) : Radyografi işlerinin yapıldığı kuruluşta,

TAEK' e radyasyon güvenliğinden sorumlu olarak bildirilen kişidir.

Radyografcı : Radyografi işlemini bizzat yürüten (NDT Seviye-Belgesine sahip) kişidir.

Görevli : Radyografi işlerinde çalışan kişidir.

EĞİTİM PROGRAMI VE BELGELENDİRME

Radyografi çalışanlarının eğitimleri :

1. Başlangıç eğtimi

2. İşbaşında eğitim

3. Periyodik eğitim olmak üzere üç aşamada yapılır.

Bu eğitimler :

1. Teorik eğitim (sınıfta) ve

2. Pratik eğitim (sahada) gerçekleştirilir.

1. Başlangıç eğitimi (teorik) :

- Temel radyasyon fiziği (atom, molekül, element v.b)

- Radyoaktivite ve radyasyon (doğal ve yapay radyasyon, radyasyon türleri ve özellikleri, nükleer bölünme, radyoaktif bozunma radyasyon üreten cihazlar, yarıtabaka ve ondabir değerleri,

- Radyasyon doz birimleri, birbirleri ile ilişkisi, radyasyonun ölçülmesi (GM, iyon odaları, pırıltılı sayıcılar, katıhal dedektörleri v.b) dozimetreler (film, TLD, kalem, elektronik-alarmlı v.b), kalibrasyon ve kontaminasyon kavramları, zamanları ve yöntemleri

- Temel güvenlik standardları ve korunma(zaman-uzaklık-zırhlama), doz sınırları, ışınlanmalar, biyolojik etkiler,

- Radyoaktif maddelerin paketlenmesi ve taşınması

- Yetkili otorite ilişkileri, yasal durum, lisanslama konularını kapsar.

2. İşbaşı eğitimi (pratik) :

- Radyografi cihazları ve cihazların çalışma ilkeleri, yapıları ve türleri,

- Kapalı çekim alanları ve yapıları, güvenlik önlemleri

- Açık ve kapalı çekim alanlarında güvenli çalışma yöntemleri

- Güvenliğin kaybolması ve sonuçları konularını kapsar.

3. Periyodik Eğitim : Radyografi yöntemlerinde, cihazlarda veya teknolojide, yetkili otorite kuralları veya limitlerinde veya benzeri konularda olabilecek değişiklikler veya yeniliklerin öğrenilmesi mevcut bilgilerin yenilenmesi, lisans veya yetki belgelerinin vize edilmesi ve benzeri nedenlerle yapılan eğitimdir.

4. Belgelendirme :Endüstriyel radyografi alanında çalışan radyografcılar, radyasyon korunması sorumlusu veya radyasyon güvenliği uzmanlarının yaptıkları işle ilgili edindikleri NDT-Level belgelerinin dışında, Kurumun önerdiği yer ve zamanlarda yukarda belirtilen konularda ve Kurum tarafından veya Kurumun onayladığı kuruluşlar tarafından verilen Radyasyon Korunması Eğitimini aldıklarını gösterir belgelerinin (sertifika) bulunması gerekmektedir.